Bugünün Tarihi:
 
Sık Kullanılanlara Ekle

 DERS NOTLARI 001:

< ANASAYFA      

 

  

   

 

DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE UYKU TIBBININ GELİŞİMİ

 

 

 

Prof. Dr. Mehmet Karadağ 

 

Hayatımızın yaklaşık üçte birlik bir bölümünü harcadığımız uykunun gizemini çözmek için insanoğlu asırlar boyunca çaba harcamıştır. Pozitif bilimlerin henüz gelişmediği dönemlerde mitolojik olaylarla uyku anlaşılmaya ve anlatılmaya çalışılmıştır.

Bir efsaneye göre, Gece tanrıçası Nyx kendi başına, babasız iki oğul yaratır. Bunlardan birisi Uyku tanrısı Hipnoz, diğeriyse Ölüm tanrısı Tanatos'dur. Böylece uyku ve ölüm arasında bir yakınlık olduğu vurgulanmış ve ikisi kardeş olarak düşünülmeye başlanmıştır.

Uyku hakkında bilinen ve tahmin edilen tüm özellikler uyku tanrısı Hipnoza atfedilmiştir. Hipnoz, ölüler ülkesinin en derin katmanı olan Tartaros’da karanlık ve dumanlı bir mağarada yaşar. Unutkanlık ve kayıtsızlık ırmağının suları odasının içinden akar. Hipnozun çocuklarından birisi olan Morpheus insanların rüya görmesini sağlar.

Tarihte uyku bozuklukları ile ilgili bilgiler satır aralarında geçmektedir. Milattan önce 3. yüzyılda büyük iskender döneminde Pontus devletinde yaşayan Dionizos isimli kralın ileri derecede obez olduğu, gündüz aşırı uyku hali ve horlamalarının olduğu bilinir bu bilgiler OSAS  tablosuna çok uymaktadır.

Uyku ve rüyalar her zaman gündemin bir parçası olmuştur. 2500 yıl önce Heradot; Pers kralı Xerxes’un savaş hazırlığını rüyalarında yaptığını yazmıştır.  Kral Xerxes, bu rüyaların tanrıların mesajları olduğuna inanmaktaymış.

Tek tanrılı dinlerde de uyku hakkında ilginç bilgiler mevcuttur. Ülkemizde selçukta bulunan 7 uyuyanlar mağarası hakkında yazıtlardaki bilgilere göre;  İmparator Decius zamanında putperestlerin zulmünden korkan 7 hristiyan genç Panayır dağı eteklerindeki bir mağaraya sığınırlar ve 200 yıl süren derin bir uykuya dalarlar. Uyandıktan sonra Theodesius II. zamanında hristiyanlığın resmi din olarak kabul edildiğini öğrenirler. Bu mucizevi olaydan dolayı mukaddes kişiler olarak kabul edilen yedi genç öldükten sonra yine bu mağaraya gömülürler.

Bilim dünyasındaki kayıtlarda bir çok büyük düşünür, Aristo, Hipokrat, Freud ve Pavlov uyku ve rüyanın psikolojik ve fizyolojik temellerini açıklamaya çalışmıştır. Ancak 900-1000 yıllarında yaşayan islam alimleri, İbn-i Sina ve Razi’nin rüyalar hakkındaki görüşleri pozitif bilimlerin temellerini oluşturmuştur. İbn-i Sina’nın ünlü eseri El-Kanun fi't-Tıb (tıpta kanun) tıp ile ilgili zamanının bilgilerini ihtiva eder. Orta çağda dört yüz yıl batı'da ders kitabı olarak okutulmuştur. Latinceye on çevirisi yapılmıştır.

1400’lerde uyku ile ilgili ilginç araştırmalar dikkati çekmektedir. Leonardo da Vinci, uykusuzluğun yan etkilerini araştırmak için her iki saatte bir 20 dakika uyuyarak bir deney yapmıştır.

1729’da Demairan gündüz yapraklarını açan gece kapatan heliotrope bitkisinin karanlık bir kutuda yapraklarını açtığını izleyerek, gece ve gündüzün canlıların yaşamındaki öneme dikkati çekmiş ve sirkadien ritmi ilk kez deneysel olarak göstermiştir.

Ancak gerçek anlamda uykunun sırları, uyku sırasında vücut fonksiyonlarının kaydedilmesi ve incelenmesiyle çözülmeye başlanmıştır(1).

J. Allan Hobson 1989'da yayınladığı Sleep adlı kitabın girişinde uyku konusunda son 60 yılda öğrendiklerimiz, 6000 yıldır öğrendiklerimizden fazladır demiştir(2). Bunun nedeni 1930’lardan sonra yapılmış olan bilimsel çalışmalardan elde edilen sonuçlardır. Ancak bu çalışmaların temeli de 100 yıl öncesinden atılmıştır. Uyku konusunda ilk bilimsel yayın “The Philosophy of Sleep” İskoç bilim adamı Robert MacNish tarafından 1834'de yayınlanmıştır(3).

Uykunun bazı uyaranlarla geri döndürülebilen bir bilinçsizlik hali olduğu anlaşıldıktan sonra bilinç durumu ve beyin elektrofizyolojisi ile ilgili çalışmalar hız kazandı. Bu konuda ilk gelişme Luigi Galvini’nin hayvan deneylerinde beyin hücrelerinde elektriksel aktivitenin varlığının tespitiyle başlamış ve  Richard Caton tarafından EEG’yi oluşturan potansiyellerin bulunmasıyla şekillenmiştir.

Richard Caton (1842-1926) Liverpol'da yaşayan bir fizikçidir ve elektrofizyolojik fenomenlerle ilgilenmiştir. Özellikle tavşan ve maymunlarda serebral hemisferin elektriksel aktiviteleri üzerine çalışmıştır(4). Brazier’e göre, Caton 20 vakayı içeren raporunu 1875’de British Medikal Journal’da yayınlamıştır. Daha ayrıntılı ve 40’ın üzerinde tavşan, kedi ve maymunu içeren rapor aynı dergide 1877’de yayınlanmıştır. Caton galvanometreyi kullanmıştır. Aynanın üzerine ışık demeti gönderilmiş ve bu ışık demeti geniş ve düz duvara yansıtılmıştır. Bu tip görüntüleme ile skalp yüzeyine konulan iki elektrod ya da skalp yüzeyine ve gri cevhere konulan birer elektrot ile değişik yönlerden gelen zayıf akımlar amplifiye edilmiştir. Bu durum elektroensefalografinin doğuşu olmuştur. Burada artefaktlar major rol oynasa da, Caton EEG’yi oluşturan potansiyelleri bulmuştur.

İnsan EEG’sinin mucidi ise Hans Berger’dir. Hans Berger (1873-1941)  bir nöropsikiyatristtir. Aslında ilk çalışmalar Birinci Dünya Savaşı sonrasında büyük kafa kemik defektleri olan kişilerde yapılmıştır. 6 Temmuz 1924’te Edelman galvanometre ile beyinden gelen osilasyonu göstermiştir. 1925 yılında Berger kayıtlamanın yapılabilmesi için kafa kemik defektlerinin olmasının gerekli olmadığını farketmiştir. Çünkü duranın belli bir kalınlığı vardır, ayrıca postoperatif skarlar mevcuttur. Buna göre kayıtlama sağlam kafatası ya da skalpten yapılabilmektedir.

1926-1929 yılları arasında Berger alfa dalgaları ile kayıtlar elde etmiştir. Çift koil galvanometre bu konudaki araştırmalar için kritik rol oynamıştır. 1929 yılında alfa ritm ve alfa bloke edici yanıt ile ilgili ilk rapor yazılmıştır. Gümüş iğne elektrotları, platin tel ve çinko kaplama çelik iğneler o yıllarda kullanılan elektrotlardı. 1930’larda Berger’in insan EEG’sine ait raporları arsında: bilinç dalgalanması ile ilgili çalışmalar, uyku sırasında ilk EEG çalışması, uyku uyanıklık farkının gösterilmesi, hipoksinin insan beynine etkisi, çeşitli lokalize veya difüz beyin hastalıkları ve epileptik deşarjlar en önemlileridir.

Bu dönemden sonra gelişmeler çok hızlandı Gerçek anlamda uykuda gözlenen parametreler Harvard Üniversitesinden Harvey, Hobart, Davis ve diğerleri tarafından çalışıldı. Edgar Douglas Adrian (1889-1977) 20. yüzyılın en önemli nörofizyologlarındandır. Alfa ritmini göstermiş ve göz açılınca alfa ritminin bloke olduğunu bulmuştur. Blake, Gerard ve Kleitman bu konudaki çalışmalarını Chicago Üniversitesi'nde sürdürmüşlerdir. Nathaniel Kleitman çalışmalarını 1938'de yayınladığı Sleep and Wakefulness adlı kitapta toplamıştır.

EEG çalışmaları tüm dünyada ilgi çekmeye başladıktan sonra 1947 yılında  Amerika EEG derneği kurulmuştur.

Kleitman ve Aserinsky 1953 yılında uykuda hızlı göz hareketlerinin olduğu REM uykusunu elektroensefalografide göstermişlerdir. Böylece uyku tetkiklerine elektrookülografi EOG eklenmeye başlanmıştır.

Dement ve Kleitman 1956'da uykunun siklik değişimlerini göstermişlerdir. Bu siklik dönemlerin 90 - 100 dakika sürdüğünü, evre 1 ile başlayıp REM uykusu ile sonlandığını göstermişlerdir.

Sağlıklı uykunun sırları çözülmeye başlandığında uyku bozukluklarındaki değişikliklerin kayıtları da merak edilmeye başlandı. Gözlemlere dayanan bilgilerin bilimsel olarak değerlendirilmesi aşamasına geçildi.

Ünlü İngiliz yazar Charles Dickens 1836'da seri yayın olan “ Posthumous Papers of the Pickwick Club” da bu kulübün çaycısı Joe ‘nun oturduğu yerde uyukladığı, horladığı, uykudan zor uyandırıldığı, siyanotik olduğu, kalp yetmezliği ve kişilik değişikliği olduğunu bildirmiştir. William Osler, 1906 yılında yazdığı “Principles and Practice of Medicine” isimli kitabında, bazı şişman kişilerdeki horlama ve uyku bozukluğundan da bahsetmiş ve hastaların çoğunun Pickwick Paper’daki Joe’ya benzediğine işaret etmiştir. Charles Dickens tarafından farkında olmadan tanımlanan uyku apne sendromunu, bilimsel anlamda ilk kez 1956 da Burwell ve arkadaşları tanımlamışlardır (5).

Avrupa'da 1965 yılında Pickwick sendromlu hastalara birbirinden bağımsız olarak uyku kaydı yapan Fransa'da: Gastaut, Tassinari ve Duran, Almanya'da ise: Jung ve Kuhlo uyku apne sendromunu keşfedip tanımlamışlardır(6).

Başlangıçta obez hastalarda yapılan çalışmalarda elde edilen verilerin obeziteden bağımsız olduğunu düşünen Giorgio ve Coccagna obez olmayan olgularda da uyku apne sendromu varlığını göstermişlerdir.

Uyku kayıtları yapılmaya başlandıktan sonra standardizasyon sorunu gündeme gelmiştir. 1968 yılında, otörlerin isimlerinin baş harfleriyle anılan R ve K olarak standardize edilen Alan Rechtschaffen and Anthony Kales uyku kayıtlarını skorlama sistemi geliştirilmiştir.

Uykuda solunum bozukluğu olarak değerlendirilen uyku apne sendromunun tedavisi için yapılan çalışmalarda Elio Lugaresi ve arkadaşları 1970 de trakeostomi uygulanan olguların kliniğinde belirgin düzelmenin olduğunu bildirmişlerdir. Aynı yıl yani 1970’de William C. Dement, Stanfort üniversitesinde ilk uyku araştırma merkezini kurmuştur.

Uykuda solunum bozukluğunun tedavi edilebilir olduğunun görülmesi konuya ilgiyi artırmış ve bu alanda çalışmaların yoğunlaşmasına neden olmuştur. İlk Uluslararası Uyku Apne Sendromu Sempozyumu, Bologna üniversitesinden Elio Lugaresi tarafından 1972'de İtalya'da Rimini’de düzenlenmiştir.

Uyku kayıtlarında solunumsal parametreler ilk kez Christian Guilleminault tarafından 1972'de Stanford Üniversitesi'nde uyku çalışmaları sırasında kullanılmıştır. Bu kayıtların eklenmesiyle Uyku Apne Sendromunun günümüzdeki tanımlanması 1973 yılında Christian Guilleminault tarafından yapılmıştır (7).

Polisomnografi tanımı ilk kez 1974 yılında Jerome Holland tarafından kullanılmıştır. Holland’ın tanımına göre: Polisomnografi, gece boyunca uykuda bir çok fizyolojik parametrenin eşzamanlı kaydı, analiz ve yorumlanmasını belirtmek amacıyla kullanılan bir terimdir (8).

1975’te ASDA (american association of sleep disorders) kuruldu. Tüm dünyadaki uyku çalışmaları daha organize olarak yürütülmeye başlandı.

Bu yıllarda gündüz aşırı uykuluğunun uyku apne sendromunda çok önemli bir yakınma ve patolojik bulgu olduğu anlaşıldıktan sonra bu konuda da çalışmalar başlamıştır. Gündüz uykululuğunu ölçmek amacıyla, Yoss ve arkadaşları göz bebeği çapı ölçümlerini kullanmayı önermişlerdir. 1976’da Multiple Sleep Latency Test (MSLT ), ilk kez Mary Carskadon ve William Dement tarafından yapıldı ve gündüz uykuluğunun doğru ve objektif ölçümünü sağlayan yöntem geliştirildi (9).

Christian Guilleminault gündüz aşırı uyku hali üzerinde yaptığı araştırmalar sonucunda 1990 yılında, gündüz aşırı uyku hali olan ancak uykuda apnesi olmayan hastalarda üst solunum yolu rezistansı sendromu (UARS) tablosunu tanımlamıştır (10).

Uyku laboratuvarlarının gelişmesi, buralarda çalışacak profesyonel eleman ihtiyacını doğurdu. Uyku teknisyenliği bir meslek olarak gündeme geldi. 1978’de ilk uyku teknisyenleri derneği olan APT (Association of Polysomnographic Technologists) kuruldu.

Dünya uyku konfederasyonu WFSRSMS (World Federation of Sleep Research and Sleep Medicine Societies) 1987 yılında kuruldu, Dünyada uyku alanında çalışan tüm gruplar bilgi alışverişinin en verimli şekilde kullanılabilmesi için bu konfederasyona destek verdi. Dünya uyku konfederasyonu –WFSRSMS son kongresini 2-6 Eylül 2007 tarihleri arasında Cairns Australiada düzenledi.

 

TÜRKİYE’DE UYKU ÇALIŞMALARI

 

Türkiye’de uyku hastalıkları konusunda çalışmalara Nöroloji ve Psikiyatri bilim dalları öncülük etmiştir. Yaşamını Amerika’da sürdüren Prof. Dr. İsmet Karacan'ın yanında eğitim gören bilim insanları ülkemizde bu çalışmaları başlatmışlardır. İlk olarak İstanbul’da Prof. Dr. Erbil Gözükırmızı tarafından Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Nöröloji Anabilimdalı'nda, Ankara’da Prof. Dr. Hamdullah Aydın tarafından GATA Psikiyatri Anabilimdalı'nda uyku hastalıkları konusunda çalışmalar başlatılmıştır.

Uyku çalışmalarında uzmanlık derneklerinin büyük katkıları olmuştur. Prof. Dr. İsmet Karacan’ın önerisi ve Prof. Dr. Hayrünnisa Denktaş’ın katkı ve teşvikleri ile Prof. Dr. Erbil Gözükırmızı’nın başkanlığında 1992 yılında kurulan TUAD-Türk Uyku Araştırmaları Derneği bir çok konuda öncülük yapmıştır.

Uyku hastalıkları arasında, uykuda solunum bozukluklarının önemli bir yer tutması nedeniyle Göğüs Hastalıkları uzmanları da bu konuda çalışmalara başlamışlardır. TUAD ile aynı yılda (1992 yılında) kurulan Türk Toraks Derneği içerisinde de çalışmalar başlamıştır ve uyku bozuklukları çalışma grubu kurulmuştur.

 Uykuda solunum bozukluklarının ağırlıklı olarak araştırıldığı göğüs hastalıkları uzmanlarının yönetimindeki ilk laboratuvarlar 1994 yılında Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları Anabilim dalında Prof. Dr. Oğuz Köktürk ve SSK Ankara Eğitim Hastanesi Göğüs Hastalıkları Kliniği'nde Doç. Dr. Sadık Ardıç tarafından kuruldu. Bunları İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Göğüs Hastalıkları ve Tüberküloz Anabilim Dalı ve diğerleri izlemiştir.

Türkiye’de değişik derneklerde faaliyet gösteren bilim insanları dünyadaki gelişmelere paralel olarak bilgi paylaşımında sıkıntılar yaşamaya başlamış ve multidisipliner bir yapılanma ihtiyacı doğmuştur.

Bu ihtiyacın karşılanmasına yönelik çabalarda fikir ayrılıkları ortaya çıkmıştır. TUAD içerisinde bazı değişiklikler yapılarak derneğin adının TUTD Türk Uyku Tıbbı Derneği olarak değiştirilmesi ve aktivitelerine devam etmesi bazı bilim insanlarınca yeterli görülürken, bazı bilim insanları da daha radikal gelişmeleri gerekli görmüş ve yeni bir yapılanmayla uyku alanında çalışan tüm disiplinleri içinde barındıran UYKUDER’i kurmuşlardır. 25 Kasım 2006  tarihinde ilk genel kurulunu yapan UYKUDER diğer tüm uyku derneklerinden farklı olarak Uykuder Okulu ve çalışma gruplarını oluşturmuştur. Çalışma gruplarını; Çocuk Hastalıkları, Diş Hekimliği, Göğüs Hastalıkları, Kardiyoloji, KBB, Nöroloji, Psikiyatri ve Temel Bilimler çalışma grupları oluşturmuştur.

Dünyada ve Türkiye’de uyku çalışmaları yeni yapılanmalara ve ayrı bir bilim dalı olarak gelişmeye aday bir görüntü oluşturmaktadır.

 

 

 

KAYNAKLAR

 

1- Dement  W: A person history of sleep disorders medicine. J Clin Neurophysiol 1990; 1: 17-47

2- Hobson J: Sleep. New York, Scientific American Library, 1989

3- Dement  W: History of Sleep Physiology and Medicine In: Kryger MH , Roth T , Dement WC (Eds). Principles and Practice of Sleep Medicine.  Philadelphia : W.B. Saunders Company ; 2005: 1-12.

4- Kutlu G : EEG’nin Tarihçesi. Sinaps 2000; 13: 1-12

5- Köktürk O. Uykuda solunum bozuklukları. Tarihçe, tanımlar, hastalık spektrumu ve boyutu. Tüberküloz ve Toraks Dergisi 1998; 46 (2): 187-92

6- Gastaut, H, Tassarini, CA, Duron, B. Ploygraphic study of the episodic diurnal and nocturnal (hypnic and respitory) manifestation of the Pickwick syndrom. Brain Res 1965;2:167

7- Pack, AI. Obstructive sleep apnea. Advances in Internal Medicine. 1994;39:517

8- Köktürk O. Uykunun izlenmesi (1). Normal uyku. Tüberküloz ve Toraks Dergisi 1999; 47 (3) : 372-80

9 - Köktürk O. Uykunun izlenmesi (2). Polisomnografi. Tüberküloz ve Toraks Dergisi 1999; 47 (4) : 499-511

10- Guilleminault C, Kim Y, Stoohs R; Upper airway resistance syndrome. Oral Maxillofac Surc Clin North Am 1995;7: 243-256

 

 

 

Copyright: UykuBozuklugu.com 2005-2006 Tasarım: Dr.Rıza Eröksüz İçerik&Düzenleme: Prof.Dr.Mehmet Karadağ